Izbori 1990: Rekordna izlaznost, glumački okršaj i istorijska pobeda socijalista

Izbori 1990: Rekordna izlaznost, glumački okršaj i istorijska pobeda socijalista

Izbori 1990: Rekordna izlaznost, glumački okršaj i istorijska pobeda socijalista Izvor: N1/Lazar Lazić
Serijal o parlamentarnim izborima u Srbiji "Izborni vremeplov"

Raspad Saveza komunista Jugoslavije u januaru 1990. godine rezultirao je uvođenjem višestranačkog sistema u republikama članicama SFRJ, a prvi su na birališta, već u aprilu, izašli Slovenci i Hrvati. Sedam meseci kasnije glasalo se i u Bosni i Hercegovini i Makedoniji, a krug su zatvorile Srbija i Crna Gora, koje su prve višepartijske izbore raspisale za isti datum – 9. decembar 1990.

Raspisivanju izbora prethodilo je donošenje novog Ustava Srbije, uprkos protivljenju tek nastalih opozicionih partija, koje su se zalagale za to da ustav bude donet tek nakon konstituisanja višestranačkog parlamenta, po ugledu na većinu postkomunističkih država. Ipak, na julskom referendumu 1990. godine većina birača izjasnila se da prvo bude usvojen najviši zakonodavni akt, pa je Srbija tako postala jedina republika u SFRJ koja je ustav donela u jednopartijskom parlamentu, pre raspisivanja višestranačkih izbora.

Politički život u prvoj godini obnovljenog višestranačja u Srbiji obeležile su tri političke partije – Demokratska stranka, Srpski pokret obnove i Socijalistička partija Srbije, iz kojih su u naredne tri decenije nastale sve iole relevantne stranke.

Jedna od prvih partija u Republici Srbiji, koja je u to vreme još nosila prefiks socijalistička, bila je Demokratska stranka. Grupa od 13 intelektualaca, uglavnom disidenata, među kojima su bili Dragoljub Mićunović, Zoran Đinđić, Vojislav Koštunica i Kosta Čavoški, objavila je 11. decembra 1989. u Beogradu programski proglas o osnivanju Demokratske stranke. Osnivačka skupština kojom je i formalno obnovljen rad izvorne Demokratske stranke Ljubomira Davidovića održana je 3. februara 1990. godine u Beogradu, a za predsednika je izabran Dragoljub Mićunović.

Osnivačka skupština Demokratske stranke 3. februara 1990. godine Izvor: Demokratska stranka
Osnivačka skupština Demokratske stranke 3. februara 1990. godine

Te zime osnovan je i Srpski pokret obnove, stranka koja se već na prvim višepartijskim izborima u Srbiji nametnula kao lider opozicije. SPO je nastao 14. marta 1990. udruživanjem otcepljenog krila Srpske narodne obnove iz Nove Pazove i Srpskog slobodarskog pokreta Vojislava Šešelja, a za predsednika stranke izabran je književnik Vuk Drašković, koji je krstio najstarijeg Šešeljevog sina.

Povod za politički razlaz dvojice kumova bio je upad grupe mladića 31. maja 1990. godine u salu Jugoslovenskog dramskog pozorišta i prekidanje kontroverzne predstave “Sveti Sava“, u kojoj je lik svetitelja tumačio Žarko Laušević. Osudivši taj čin, Drašković je Šešelja okrenuo protiv sebe i tako nesvesno kumovao nastanku Srpske radikalne stranke. Odvajanjem Šešeljeve struje iz SPO nastao je najpre Srpski četnički pokret, čija je registracija odbijena, a nepunu godinu kasnije i Srpska radikalna stranka.

Većinski izborni sistem u dva kruga

Socijalistička partija Srbije osnovana je 17. jula 1990. u Beogradu, na Kongresu ujedinjenja Saveza komunista Srbije (SKS) i Socijalističkog saveza radnog naroda Srbije (SSRNS), a za predsednika je izabran Slobodan Milošević. Prilikom osnivanja, partija je postala pravno-imovinski naslednik te dve društveno-političke organizacije, što joj je obezbedilo imovinu i sredstva čija je vrednost procenjena na oko 160 miliona američkih dolara, kao i kontrolu nad gotovo svim medijima.

Dominantan položaj u odnosu na opozicione stranke Socijalistička partija Srbije dodatno je ojačala odlukom da prvi višestranački izbori budu sprovedeni prema većinskom dvokružnom sistemu, koji favorizuje velike partije. Srbija je bila podeljena na 250 izbornih jedinica, a na svakoj od njih biran je po jedan narodni poslanik. Ukoliko nijedan od kandidata ne bi osvojio više od pedeset odsto glasova izašlih birača, pobednik bi bio odlučen u drugom krugu, između dva najbolje plasirana kandidata iz prvog kruga. Većinski izborni sistem primenjen je samo na parlamentarnim izborima 1990. godine, da bi već dve godine kasnije bio zamenjen proporcionalnim izbornim sistemom sa devet izbornih jedinica.

I dok su Milošević i socijalisti u izbornu trku ušli koristeći kompletnu infrastrukturu Saveza komunista Srbije i SSRNS, opozicione partije su kretale od nule, mukotrpno radeći na konstituisanju opštinskih odbora širom Srbije. Finansije su bile dodatni problem za Miloševićeve oponente, koji su se izdržavali uglavnom prihodima od članarine, prilozima i donacijama. Suočeni sa gotovo potpunom medijskom blokadom, uz retke izuzetke poput televizije Studio B i Radija B92, opozicione stranke su pribegle organizovanju javnih skupova, pokušavajući tako da privuku nove članove i iskažu protivljenje režimu.

Nakon raspisivanja parlamentarnih i predsedničkih izbora, opozicija je otvoreno ispoljavala nezadovoljstvo izbornim uslovima, preteći bojkotom ukoliko se oni ne promene. Pretnju su ispunili u novembru, kada je čak 19 opozicionih partija proglasilo bojkot izbora. Uslovljen mogućim gubitkom legimititeta izbora, Milošević je ipak pristao na deo zahteva opozicije, koja je potom promenila odluku i pozvala birače da izađu na glasanje.

Prebijanje demonstranata ispred Televizije Beograd

Da će izborna kampanja biti burna moglo se naslutiti već na prvom opozicionom skupu od 1945. godine, koji su, tražeći održavanje prvih višestranačkih izbora, 13. juna u Beogradu organizovali Demokratska stranka, Liberalna stranka, Narodna radikalna stranka, Socijaldemokratska partija Jugoslavije i Srpski pokret obnove. Nakon mitinga, demonstranti su se uputili ka zgradi Radio-televizije Beograd, čije je izveštavanje o aktivnostima opozicionih stranaka imalo izrazito negativnu konotaciju, pa su Miloševićevi protivnici državnu televiziju ubrzo prekrstili u “TV bastilju“. Ispred zgrade Televizije Beograd intervenisala je policija, a među više desetina povređenih demonstranata bili su i lider DS Dragoljub Mićunović i književnik Borislav Pekić.

Do incidenata dolazilo je u više navrata i tokom izborne kampanje, a događaj koji je doslovce bio na ivici krvoprolića odigrao se 29. septembra ispred Doma kulture u Kosovu Polju, na istom onom mestu na kojem je Slobodan Milošević tri godine ranije izgovorio čuvenu rečenicu “Niko ne sme da vas bije!“. Predizborni miting Srpskog pokreta obnove umalo se pretvorio u tragediju kada su pristalice Socijalističke partije Srbije, koja je u isto vreme zakazala kontramiting, pokušale da probiju policijski kordon i napadnu članove i simpatizere SPO.

 “Slušajte me, pristalice Srpskog pokreta obnove, na svaku provokaciju odgovorite na kolenima, skrštenih ruku“, zavapio je u tom trenutku lider SPO Vuk Drašković, pozivajući svoje simpatizere na uzdržanost.

Prisebnošću policije i razumnih ljudi s obeju strana sprečen je krvavi sukob, a koliko je situacija bila ozbiljna najbolje ilustruju tvrdnje pojedinih učesnika događaja da je među pristalicama i SPS i SPO bilo naoružanih ljudi.

Vatreni govori Vuka Draškovića na mitinzima te jeseni ubrzo su lidera SPO ustoličili za “kralja trgova“, podarivši mu epitet koji je s uspehom opravdavao čitave poslednje decenije minulog veka. Ipak, jedna rečenica, izgovorena na stranačkom skupu u Novom Pazaru septembra 1990. godine, pratiće Draškovića kao zla kob u godinama u kojima je oštrica reči neretko bila ubojitije oružje od puške i noža.

“Svaki onaj ko u ruku, ovom Raškom zemljom, stegne turski barjak, ustaški barjak, albanski barjak ili bilo čiji drugi barjak sem srpskog, ostaće i bez ruke i bez barjaka“, poručio je tada Drašković, kasnije uzalud objašnjavajući da se u svom zapaljivom govoru poslužio metaforom, koje su ga, kako je priznao, skupo koštale u političkoj karijeri.

Opozicione stranke vodile su uglavnom ideološke kampanje suprotstavljanja režimu, za razliku od socijalista koji su se opredelili za konstruktivnu programsku kampanju, u kojoj su dominirale pozitivne poruke. Tematske okosnice bile su usmerene ka nacionalnom i državnom pitanju, perspektivama društvenog i privrednog razvoja, kao i razvoju demokratije.

Socijalistička partija Srbije ušla je u kampanju uz slogan ”Sa nama nema neizvesnosti”, igrajući na kartu straha birača od promena sistema, raspada zajedničke države i gubitka suvereniteta Srbije, dok je Demokratska stranka sloganima ”Prelomite pametno” i ”Vreme je” sugerisala diskontinuitet s tadašnjim režimom. SPO je sloganima akronimima, poput ”Snaga, pobeda, obnova” i ”Sutra počinje odmah”, u kojima početna slova daju skraćenicu imena stranke, nastojao da poveća poznatost na političkoj sceni i formira imidž stranke.

Transparent Socijalističke partije Srbije u kampanji za prve višestranačke izbore Izvor: Arhiva SPO
Transparent Socijalističke partije Srbije u kampanji za prve višestranačke izbore

Izborna kampanja imala je tragičan završetak, kada je u selu Dubnica kod Vranja aktivista Socijalističke partije Srbije usmrtio člana Srpskog pokreta obnove Slobodana Ivanovića (29) dok je lepio plakate SPO. Završni miting stranke Vuka Draškovića u zavejanom Beogradu pretvorio se u neku vrstu komemorativnog skupa nastradalom članu SPO, koji je postao prva žrtva sa političkom pozadinom u višestranačkoj Srbiji.

Na prve višepartijske izbore izašlo je više od pet miliona birača, što predstavlja najveću izlaznost u tridesetogodišnjoj istoriji stranačkog pluralizma u Srbiji. Za ukupno 44 kandidatske liste glasalo je 5.030.440 birača (71,49 odsto od broja upisanih), a u prvom krugu izabrano je 96 narodnih poslanika. Ostalih 154 mandata podeljeno je u drugom krugu izbora 23. decembra. S obzirom na to da su izbore bojkotovale stranke koje predstavljaju kosovske Albance, SPS je na KiM osvojio 30 od ukupno 34 mandata, a u pet izbornih jedinica socijalisti nisu imali ni jednog protivkandidata.

Slogani koji su obeležili izbore 1990. godine Izvor: N1/Lazar Lazić
Slogani koji su obeležili izbore 1990. godine

Rezultati izbora nisu realno odslikavali volju birača, jer je Socijalistička partija Srbije, zahvaljujući većinskom izbornom sistemu, osvojila čak 194 mandata, odnosno 77,6 odsto, iako je dobila tek 46,1 odsto glasova. Drugo mesto zauzeo je Srpski pokret obnove sa gotovo 16 odsto glasova, ali tek 19 poslaničkih mandata (7,6 odsto). Još lošije je prošla Demokratska stranka, čijih je 7,5 odsto glasova pretočeno u svega sedam mandata (2,8 odsto). Zanimljivo je i da su demokrate svih sedam poslaničkih mesta osvojile u Beogradu. Preostali mandati pripali su manjinskim strankama (13) i različitim grupama građana (osam).

Pobeda Slobodana Miloševića na istovremeno održanim predsedničkim izborima bila je još ubedljivija, a lider SPS slavio je već u prvom krugu. U konkurenciji čak 32 kandidata, Milošević je osvojio skoro 3,3 miliona glasova, nadmašivši tako rezultat svoje partije na parlamentarnim izborima za bezmalo milion glasova.

Rezultati parlamentarnih izbora i raspodela poslaničkih mandata Izvor: N1/Lazar Lazić
Rezultati parlamentarnih izbora i raspodela poslaničkih mandata

Opozicija je pokušala da ospori legitimitet izbora ukazujući na brojne izborne mahinacije, poput višestrukog glasanja, zloupotrebe glasanja putem pisama i manipulacije u samom brojanju glasova. Ipak, međunarodni posmatrači dali su prvim višestranačkim izborima u Srbiji prelaznu ocenu.

Broj poslaničkih mesta koje su na prvim izborima osvojili socijalisti, ostaće zabeležen u tridesetogodišnjoj višestranačkoj istoriji u Srbiji kao apsolutni rekord po broju mandata koji je pripao jednoj političkoj partiji. Za premijera je izabran Dragutin Zelenović, a kuriozitet je činjenica da je to bila jedina jednopartijska vlada, jer su sve naredne bile koalicione.

Svega četiri žene u poslaničkim klupama

Prvi skupštinski saziv ostaće upamćen po rekordno malom broju žena, jer su poslaničke klupe zauzele svega četiri dame. Da će parlamentom dominirati muškarci moglo se naslutiti već prema podnetim listama kandidata, jer su pripadnice lepšeg pola zauzimale tek svako dvadeseto mesto – među 1.706 pretendenata na poslanički mandat bila je samo 81 žena.

Prve višestranačke izbore obeležio je i veliki broj glumaca koji se našao na listama – čak devet, što predstavlja rekord koji do danas nije oboren. U političkom ringu našli su se doajeni glumišta Ljubiša Samardžić i Voja Brajović, koje su kandidovale grupe građana, zatim Velimir Bata Živojinović, Miša Janketić i Steva Žigon ispred Socijalističke partije Srbije, kandidati Saveza reformskih snaga Jugoslavije u Srbiji Bora Todorović i Ljuba Tadić, kao i predstavnice Srpskog pokreta obnove Ljiljana Lašić i Ljiljana Bojanić Kontić. Ipak, njihova popularnost nije bila pretočena u poslaničke mandate, tako da je čast glumaca u prvom višepartijskom parlamentu (od)branio jedino Bata Živojinović.

Zanimljivo je bilo i u “književnom okršaju“ u jednoj izbornoj jedinici u Beogradu, gde su politička koplja ukrstili Milovan Vitezović iz Socijalističke partije Srbije, demokrata Milovan Danojlić i nekadašnji predsednik Udruženja književnika Srbije i jedan od osnivača Srpskog pokreta obnove Slobodan Rakitić. Pobedu je odneo kandidat SPO, koji je potom postao šef poslaničkog kluba te stranke.

Izvan skupštinskog zdanja u ulici koja je tada još nosila ime Maršala Tita ostala su velika književna imena poput Svetislava Basare, Gojka Đoga, Ljubomira Ršumovića i Brane Crnčevića, a za mesto u prvom višestranačkom parlamentu nisu se izborili ni kandidati grupa građana Branko Milićević Kockica, Minja Subota i kustos Nikola Kusovac.

Popularnost nije pomogla ni pevaču Miroslavu Iliću, koji je kao kandidat Socijalističke partije Srbije izgubio izbore u beogradskoj opštini Čukarica, a birači nisu iskazali zahvalnost ni autoru brojnih hitova narodne muzike, kompozitoru Milutinu Popoviću Zaharu. Neuspešan izlet u politiku imao je i trofejni košarkaš Crvene zvezde i nekadašnji reprezentativac Jugoslavije Ljubodrag Simonović Duci, koji je na izborima nastupio kao kandidat Zelene stranke.

Kragujevčani koji su glasali u Izbornoj jedinici 92 imali su priliku da biraju između Tomislava Nikolića iz Narodne radikalne stranke i kandidatkinje SPS Slavice Đukić, kojoj je 1990. drugo prezime bilo Đoković. Ipak, birači su poverenje ukazali članu SPO Mihajlu Markoviću, koji je u prvom sazivu parlamenta postao prepoznatljiv po leptir-mašni, što je inspirisalo Vojislava Šešelja da mu nadene podrugljiv nadimak “Cimermanov konobar“.

Vojislav Šešelj tokom predizborne kampanje Izvor: Srpska radikalna stranka
Vojislav Šešelj tokom predizborne kampanje

Upravo je Vojislav Šešelj bio akter završnog čina prvih višestranačkih izbora u Srbiji, koji se odigrao juna 1991. u beogradskom radničkom naselju Rakovica. Lider tek osnovane Srpske radikalne stranke ušao je u parlament na dopunskim izborima za poslaničko mesto koje je ostalo upražnjeno nakon smrti književnika Miodraga Bulatovića. Šešelj je mandat osvojio pobedivši anonimnog automehaničara Radoša Karaklaića iz SPS u drugom krugu izbora, u koji nisu uspeli da se plasiraju ni književnik Borislav Pekić iz DS ni potpredsednik SPO prof. dr Jovan Marjanović. Rakovički dopunski izbori postaće tako paradigma srpske političke scene devedestih, čiji se efekti osećaju i trideset godina kasnije.

POVEZANE VESTI

Komentari (31)

Komentar je uspešno poslat.

Slanje komentara nije uspelo.

Nevalidna CAPTCHA

Mita

Sve isto kao sad.Samo umesto Milosevica imamo Vucica,sto se tice stanja u Srbij.

Ivana

Kada se odsluša ceo govor Vuka Draškovića(a ne samo ta rečenica, koju je TV Bastilja, montažom istrgla iz konteksta) na predizbornom mitingu SPO-a u Novom Pazaru, 1990. godine, savršeno je jasno, da u Draškovićevim rečima, nema trunke mržnje, prema muslimanima.

ogledalo naroda

Kako ono kažu, podsećanje na "godine koje su nam pojeli skakavci". A izgleda, da nismo bolji ni sad, jer svojim izborom nastavljamo sa "skakavcima", pa nam onda svi drugi krivi, od Vatikana, Amerike, Putina, vanzemaljaca...........

* Sva polja su obavezna

NAJČITANIJE

ČITAOCI REPORTERI

ČITAOCI REPORTERI

Vaša poruka je uspešno poslata.

Hvala.

GOTOVO

Ubacite video ili fotografiju.

Možete da ubacite do 3 fotografije ili videa.
Ne sme biti više od 25 MB.

Pročitajte još

Izbori 2020

Izbori 2020

JKS: Predstavnici Vlaške stranke "Most" u Požarevcu verbalno napali beležnike 24.05.2020.

24.05.2020.  |  Izbori 2020

loader